Dla zdrowego rozwoju stopy – od narodzin po samodzielny chód

Dla zdrowego rozwoju stopy – od narodzin po samodzielny chód Dla zdrowego rozwoju stopy – od narodzin po samodzielny chód

Dzieci BosoNóżki Chodzenie, ruch i zdrowie

Jak prawidłowo i zdrowo rozwija się dziecięca stopa? Zapytaliśmy fizjoterapeutkę Michaelę Kačírkovą, autorkę książki Pohybový vývoj dítěte s láskou a respektem.

Gdy mówimy o rozwoju dziecięcej stopy, większość osób wyobraża sobie dopiero stojące lub chodzące dziecko. Tymczasem przygotowanie stóp do samodzielnego stania zaczyna się dużo wcześniej – nie dopiero w momencie, gdy dziecko samo wstanie. Co wszystko to poprzedza i jak pozytywnie wpłynąć na przyszły chód dziecka jeszcze zanim stanie na nogi?

W chwili, gdy kobieta zachodzi w ciążę, płód zaczyna rozwijać się dość szybko. Od połączenia plemnika z komórką jajową już po zaledwie czterech tygodniach zaczynają tworzyć się zawiązki obu kończyn dolnych. Około ósmego tygodnia na zarodku widać struktury kończyny dolnej i stopy (terminologicznie stopę liczy się od kostki w dół), stopniowo dochodzi do oddzielania poszczególnych palców. Pod koniec ciąży wszystkie struktury kończyn (mięśnie, naczynia, nerwy) powinny być ułożone jak u osoby dorosłej.

Większość dzieci rodzi się ze zdrowymi stopami

To naprawdę dobra wiadomość. Naszym zadaniem jest pomóc sprawić, by stopy pozostały zdrowe. Na ich rozwój po narodzinach wpływa bowiem wiele czynników. Bardzo istotna jest jakość rozwoju psychomotorycznego, czyli jakość wzorców ruchowych. Chodzi o to, jak niemowlę porusza się w danym okresie, ponieważ stopy są częścią całościowego rozwoju i rozwijają się równolegle z innymi częściami ciała.

Końcowy efekt rozwoju stopy – a przede wszystkim jej funkcja w staniu – jest wprost proporcjonalny do rozwoju psychomotorycznego. Rozwój stopy jest elementem każdego etapu rozwoju (wzorca ruchowego). Nie można oczekiwać zdrowego rozwoju stopy, jeśli w rozwoju psychomotorycznym pojawiają się odchylenia.

Mówiąc prosto: nie da się oddzielić stopy od reszty ciała. Także tutaj sprawdza się zasada, że wszystko łączy się ze wszystkim.

Rozwój niemowlęcia przebiega od głowy w dół. Zanim maluch po raz pierwszy stanie, musi wcześniej opanować wiele ruchów, które poprzedzają samo stanie. W ciągu półtora roku z leżącego niemowlęcia staje się stojące, a następnie chodzące dziecko – w tym czasie musi więc „przejść” długą drogę i nauczyć się wielu nowych umiejętności.

Zdjęcie: Michaela Kačírková

Jak zachowuje się stopa w trakcie rozwoju

Po narodzinach niemowlę wykonuje przede wszystkim ruchy globalne, czyli porusza się całym ciałem. Nie potrafi poruszyć izolowanie jedną kończyną – ruch zawsze przejawia się w całym ciele. Stopa porusza się razem z całą kończyną dolną. W praktyce oznacza to na przykład, że niemowlę przyciąga do ciała całą kończynę dolną, a stopę w stawie skokowym również „przyciąga” – i odwrotnie. Niemowlę prostuje kończynę dolną, a stopę w stawie skokowym także „prostuje”.

W wieku około trzech miesięcy niemowlę leżące na plecach jest stabilne i potrafi połączyć dłonie przed ciałem. Wraz z tą stabilnością potrafi też unieść kończyny dolne nad podłoże, ponownie przyciągnąć kostki w stronę ciała i rozprostować paluszki u stóp. Gdy około czwartego miesiąca niemowlę chwyta zabawkę, możesz zauważyć, że stopami również obraca się w swoją stronę i jakby próbuje zabawkę „złapać”.

3 miesiące, na brzuszku. Zdjęcie: Michaela Kačírková

Leżąc na brzuszku, najpierw zaczyna unosić główkę – często nazywa się to „paseniem koników” – potem przechodzi do drugiego wyprostu (podparcie na wyprostowanych rękach), następnie unosi się do pozycji na czworakach, gdzie przez kilka tygodni tylko „sprężynuje”, wykonuje wysokie skośne siady, a później zaczyna raczkować. Idealnie dopiero po wszystkich tych ruchach dziecko wstaje. Dopiero wtedy ciało jest przygotowane na jakościowe stanie; potem zaczyna chodzić przy meblach, puszcza się w przestrzeń, a na końcu przychodzi „wisienka na torcie” – chodzenie.

Przy każdym ruchu angażują się mięśnie brzucha i pleców. Dzięki ich prawidłowej pracy zachodzi idealne przygotowanie ciała (mięśni, stawów) do utrzymywania kończyn górnych i dolnych. Bez funkcjonalnego ustawienia ciała nie da się oczekiwać idealnego ustawienia kończyn, a więc także stóp.

Opisaliśmy rozwój w dużym skrócie. Chcieliśmy przede wszystkim zarysować, że niezbędne jest, aby dziecko przeszło przez wszystkie wzorce ruchowe – bo to najlepiej przygotowuje je do chodzenia. Jeśli rozwój nie przebiega jakościowo, będzie to widoczne w staniu, chodzie i postawie ciała.

4,5 miesiąca, na brzuszku. Zdjęcie: Michaela Kačírková

Odruchy pierwotne

Niemowlę jest wyposażone w szereg odruchów pierwotnych – jednym z nich jest odruch chwytny w kończynie dolnej. Aktywujesz go, gdy włożysz kciuk na podeszwę stopy poniżej palców, lekko naciśniesz i będziesz obserwować paluszki. Zobaczysz, jak palce stopy chwytają twój kciuk. Ten odruch działa do momentu, gdy dziecko samodzielnie stanie, a potem wygasa.

Znika tylko odruch, natomiast funkcja chwytna stopy działa dalej – z tą różnicą, że dziecko stopą w zasadzie „chwyta” podłoże, po którym chodzi. Gdy na przykład stoi na obłym kamieniu, stopa będzie ten kamień obejmować. Dzięki temu dziecko lepiej utrzyma stabilność i nie przewróci się.

Zdjęcie: Michaela Kačírková

Co jako rodzice możecie zrobić dla zdrowego rozwoju stóp waszych dzieci:

  1. Daj niemowlęciu wystarczająco dużo czasu na ruch – nie poganiaj go, żeby już wykonywało ten czy inny ruch; zamiast tego twórz warunki, w których będzie mogło samo „trenować” rozwój.

  2. Nie przyspieszaj rozwoju – nie sadzaj niemowlęcia, nie podkładaj mu swoich rąk pod stopy, żeby się odpychało i pełzało, nie stawiaj go, nie prowadź za ręce…

  3. Zapewnij niemowlęciu dużo przestrzeni do swobodnego, naturalnego ruchu. „Trenuj” ruch, układając je na plecach, na bokach i na brzuszku (na brzuszku tylko wtedy, gdy jest czujne – ze względu na profilaktykę zespołu nagłej śmierci niemowląt). Twórz warunki sprzyjające ruchowi, takie jak odpowiednio dużo czasu na antypoślizgowej powierzchni, która nie utrudnia prób nowych ruchów itp.

  4. W przypadku jakichkolwiek odchyleń w rozwoju koniecznie skonsultuj się z lekarzem rehabilitacji dziecięcej lub fizjoterapeutą dziecięcym w sprawie tego, jak stymulować niemowlę, jak wspierać je w rozwoju i jak mu pomóc.

Ogólnie nie ograniczaj ruchu dziecka.

Ogranicz używanie akcesoriów

Niewiele akcesoriów naprawdę wspiera naturalny rozwój niemowlęcia. Akcesoria częściej pomagają rodzicom niż dzieciom – u tych drugich zwykle raczej ograniczają ruch.

Ogranicz używanie akcesoriów, w których dziecko jest w pozycji zgięciowej. Unikaj też łączenia akcesoriów jedno po drugim (leżaczek, chusta, nosidło, fotelik samochodowy…). Fotelika używaj tylko w samochodzie i do bezpiecznego przejazdu z punktu A do punktu B – to akcesorium bezpieczeństwa. Do leżaczka wkładaj dziecko tylko na absolutnie niezbędny czas; lepiej sięgnąć po kosz Mojżesza.

Akcesoriów, które rozwojowi i stopie „nie służą”, najlepiej w ogóle nie używać. Należą do nich np. siedziska, chodziki, noszenie w chuście/nosidle przodem do świata, pełzaki itp.

Nie ograniczaj ruchu stóp

  1. Wybieraj odpowiedni rozmiar skarpetek – taki, który nie ogranicza ruchu stopy, nie ściąga palców do siebie i nie uciska w okolicy kostki. Unikaj uchwytów do skarpetek, które co prawda utrzymają skarpetkę na miejscu, ale ograniczą ruch stóp.

  2. Buty zakładaj dopiero wtedy, gdy dziecko samodzielnie chodzi. Do tego czasu nie są potrzebne żadne buciki do wózka czy nosidła – wystarczą ocieplacze/ochraniacze na stopy. Gdy dziecko chodzi i wybierasz buty, również ważne jest, aby zachować jak największą naturalność ruchu. Wybieraj buty, które respektują anatomiczny kształt stopy, są elastyczne i lekkie. Mamom polecam kapcie niemowlęce, a następnie buty barefoot.

  3. Baw się z dzieckiem także jego stópkami. Zabawa jest ważna dla ogólnego rozwoju psychomotorycznego dziecka (właściwie jest ważna w każdym wieku). Mam na myśli to, że gdy patrzysz na dziecko, opowiadasz mu, bawisz się jego rączkami, głaszczesz po brzuszku, to nie zapomnij też złapać stópek, masować je, wymasować paluszek po paluszku, przyłożyć stópki niemowlęcia do swojej twarzy, pogłaskać je. Tylko ostrożnie z łaskotaniem – może być dla dziecka nieprzyjemne.

Najlepszy start dla zdrowych stópek

Zdrowy rozwój dziecięcej stopy to nie tylko wybór odpowiednich butów. To proces, który zaczyna się już w okresie prenatalnym i trwa przez każdy wzorzec ruchowy, który twoje dziecko opanowuje w ciągu pierwszego półtora roku życia. Pamiętaj, że stopa nie jest odizolowaną częścią ciała – jest elementem całego układu ruchu. Gdy zapewnisz niemowlęciu wystarczająco dużo czasu i przestrzeni na naturalny ruch, uszanujesz jego tempo i unikniesz zbędnych akcesoriów, dajesz mu najlepszy start dla zdrowych stópek na całe życie.

Artykuł powstał we współpracy z Bc. Michaelą Kačírkovą – fizjoterapeutką dzieci od urodzenia. W praktyce wykorzystuje wiedzę z metody Vojty i koncepcji Bobath. Jest współautorką książki Pohybový vývoj dítěte s láskou a respektem (fyzioterapeutky dětem), autorką praktycznego kursu Pro zdravý vývoj miminka i założycielką projektu Dětská fyzio máma.

* te informacje dotyczą dzieci zdrowych; jeśli dziecko ma problem neurologiczny lub ortopedyczny, skonsultuj się indywidualnie z lekarzem prowadzącym lub fizjoterapeutą dziecięcym

Dokąd dalej poprowadzą twoje kroki: